TNTL 116/1

J.A. van Leuvensteijn

Alkmaar binnen de veste : straatnamen in historisch perspectief / Els Ruijsendaal. - Amsterdam : uitgeverij Ruijs & Daal, 1998. - 224 p. : 24 cm
ISBN 90-75745-07-9 Prijs: ƒ 27,50

Naar aanleiding van het 60-jarig bestaan van het makelaars- en taxateurskantoor Van der Borden ontving mevrouw E. Ruijsendaal de uitnodiging straten die binnen de veste van Alkmaar liggen, in een historisch kader te plaatsen en de namen mede daaruit te verklaren. Ze aanvaardde de opdracht en het resultaat is een bijzonder leuk boek met een inleiding van ruim 30 bladzijden en een alfabetische straatnamenbehandeling van 160 bladzijden. Noten, bibliografie en register completeren het werk.

In de oudste bronnen (eerste helft 11de eeuw) staat Alkmaar als Almere en Allecmere vermeld. De plaats kreeg in 1254 stadsrechten. De stad had een strategische ligging en militaire waarde in de strijd tussen de graaf van Holland en de eigenzinnige West-Friezen. Ze bezat bovendien een economische waarde als marktplaats voor landbouw- en veeteeltproducten. De straatnamen getuigen hiervan.

In 'Globale indeling van de straatnamen' vinden we een heldere beschrijving van verschillende typen naamgeving. Ik noem er enkele: Hoogstraat (naar ligging), Langestraat (naar vorm), Nieuwegracht (naar opvallende eigenschap), Kerkstraat (voerend naar een belangrijk gebouw), Keizerstraat (genoemd naar herberg), Bakkerstraat (naar ambachten of beroepen), Vismarkt en Botermarkt (naar handel in vis en agrarische producten).

De 'Lijst van aanduidingen als tweede lid van de naam' bevat de etymologie van buurt tot weg. Soms citeert de auteur zonder nauwkeurige bronvermelding, zoals bij dam. Het woord kan naast de betekenis 'waterkering' of 'wal' ook de betekenis 'vijver, plas' hebben. Deze betekenis speelt echter geen rol bij de straatnaamgeving en roept bij de lezer slechts vragen op. Deze paragraaf is overigens een geslaagde popularisering van de historische taalkunde.

Op de bladzijden 23-31 zijn 14 kaartjes van Alkmaars binnenstad in zwart-wit afgedrukt. Het oudste kaartje stamt uit 1560, het jongste uit 1996. Hier mist de lezer een introductie. Verder zijn de afbeeldingen zozeer verkleind dat de leesbaarheid voor een groot deel verloren gaat, zoals bij afbeelding 8 (J.C. Philips, 1747) en afbeelding 14 (Cito-plan 1996). Het is te betreuren dat er niet een grote uitklapbare kaart in het boek zit of er los aan toegevoegd is, waarop alle behandelde straten, steegjes, glippen en buurten goed leesbaar vermeld staan. Ook afbeelding 37 op p. 97 voldoet niet aan die eis.

De 'Gebruiksaanwijzing' op p. 32 vermeldt de systematisch gebruikte bronnen met jaartal en de betekenis van in de tekst gebruikte tekens. Hier wil ik twee opmerkingen bij plaatsen. (1) Met de Overzichtslijst monumentale bebouwing gemeente Alkmaar is een publicatie van het Bureau monumentenzorg en archeologie gemeente Alkmaar bedoeld, zie 'Geraadpleegde literatuur'. (2) Een woord dat in de tekst in superscript vermeld staat, is een verwijzing naar een trefwoord in het tweede deel van het boek, namelijk 'De straatnamen van de historische binnenstad'. Op p. 10 stuit de lezer echter al voor het eerst op zo'n superscript. De gebruiksaanwijzing had dus beter als 'Lijst van afkortingen en gebruikte tekens' aan de inleiding vooraf kunnen gaan.

De aanduiding 'Straatnamen in de historische binnenstad' is misleidend, omdat hieronder ook bolwerken, bruggen, molens, stegen enz. begrepen zijn. Bij de indeling van het materiaal is de auteur consequent. Ze behandelt de categorieën bouwwerken als groep ('Bolwerken', 'Bruggen en sluizen', 'Molens', 'Poorten'), straten, pleinen, stegen en dergelijke staan door elkaar in alfabetische volgorde.

De behandeling van de straatnamen (in verruimde betekenis) is bijzonder informatief. Onder de thans geldende naam staan de oudere naamgevingen in chronologische volgorde vermeld. Hier blijkt bijvoorbeeld dat de Achterdam oorspronkelijk Afterdam werd genoemd en na een periode van wisseling vanaf 1716 Agterdam heet en vanaf 1823 als Achterdam gespeld wordt. De commentaar is historisch en bevat ook historisch-taalkundige informatie. Geregeld besluiten anekdotische gegevens, die aan andere werken ontleend zijn, (in kleine letter) het artikel. Soms is er aanleiding voor een historisch-literair exposé. (Ten onrechte is echter de tekst over Maria Tesselschade, die aan de Kennemerstraatweg woonde, onder de Langestraat terechtgekomen. De afbeelding van het geboortehuis van Truitje Toussaint (Mient 6) staat op p. 112, terwijl de behandeling pas op p. 131 volgt.) Zwart-wit illustraties, deels naar prentbriefkaarten, verluchten de tekst.

Een zaken- en persoonsregister besluit dit geslaagde boek, dat uitnodigt om eens een wandeling door Alkmaars binnenstad te maken.

| MNL Homepage | TNTL |