Vrolijke caracterschetsen & De knorrepot en de menschenvriend / Gerrit Paape ; met aant. en een naw. van Peter Altena. - Nijmegen : Vantilt, cop. 1999. - 256 p. : facs. ; 20 cm
ISBN 90-75697-22-8 Prijs: ƒ 39,90

Als er eens een paar maanden geen publicatie over Gerrit Paape verschijnt, begin ik me ongerust te maken: 'Peter Altena zal toch niet ziek zijn?'. Maar gelukkig is er nu weer een nieuwe teksteditie van Paape uit. Na de levenswijsheden van Mijne vrolijke wijsgeerte in mijne ballingschap en de utopische vooruitblik van De Bataafsche Republiek, is het de beurt aan een verzameleditie van twee satiren: Vrolijke Caracterschetsen en satirique leevensbeschrijvingen en De Knorrepot en de Menschenvriend. Altena heeft de teksten als altijd degelijk geannoteerd en van een informatieve en heldere toelichting voorzien. Natuurlijk zijn zulke edities voor hem slechts een excuus om zijn langverwachte dissertatie over Paape uit te stellen. Maar we mochten willen dat meer mensen zo'n goede smoes hadden.

Altena karakteriseert de beide werkjes van Paape als satirische romans. Terecht maakt hij er de aantekening bij dat ze de gedaante hebben van typisch journalistieke producten. De hoofdstukken hadden inderdaad gemakkelijk als periodieke afleveringen kunnen verschijnen. En met wat plaatjes erbij zouden het ook nu nog prima stripfeuilletons zijn. Ook is het opvallend hoe dikwijls de journalistiek zelf het onderwerp vormt van deze satirische beschouwingen. De algemene inhoud is dan ook grofweg samen te vatten in de opmerking van een personage uit De Knorrepot: '... daar is onze revolutionaire vaderlander weer bezig!'

In de Caracterschetsen geeft Paape een aantal weinig vleiende, maar zeer vermakelijke schetsen van de mensentypen die je tijdens de revolutionaire jaren 1790 in Nederland zoal kon tegenkomen. Politiek corrupt, hebzuchtig, laf en dom, dit zijn nog wel de vriendelijkste kwalificaties die hij voor zijn medemensen overheeft. In de wat hechter gestructureerde Knorrepot maken de personages Jaspert en Julfert een rondreis door de Bataafsche Republiek, met het oogmerk 'het volk en deszelfs bestuurders te leeren kennen, en als dan te weeten of wij het vervloeken of zegenen moeten'. Natuurlijk ligt ook hier het vervloeken eerder voor de hand dan het zegenen. Maar een verrassing van dit boek is de uiteindelijke moraal. Gelukkig zijn de misstanden zo ergerlijk, constateren Jaspert en Julfert, dat de ontevredenheid dagelijks groeit. Daardoor komen de voorwaarden voor een waarlijk patriottische omwenteling steeds meer binnen handbereik. De conclusie is dus, 'dat het best zij deeze misnoegdheid aantevuuren, liever dan ze te bevredigen'.

Die pre-marxistische Verelendungstheorie, inclusief de bijbehorende rol van de voorhoede als vroedvrouw van de omwenteling, is slechts een van de vele aspecten die het lezen van 'de nieuwe Paape' zeer de moeite waard maken.