TNTL 116/3
Soetje Oppenhuis de Jong
Cd-rom Middelnederlands : woordenboek en teksten / redactieraad : F. van Oostrom e.a.. - Den Haag : SDU Uitgevers, 1999. - 1 CD-ROM. : kleur + 1 tekst
ISBN 90-75566-90-5 Prijs: ƒ 450,--
De neerlandistiek mag blij zijn met de cd-rom Middelnederlands: het hele Middelnederlands woordenboek, het hele Corpus Gysseling en dan nog al die andere rijm- en prozateksten op één klein schijfje! Ik maak er graag en veel gebruik van, maar nogal beperkt, gegeven de mogelijkheden. Het meest gebruik ik het woordenboek -- de teksten vooral als voorraad van woorden en uitdrukkingen. Bevrijd van de last van die negen zware delen van het MNW kan men nu snel en eenvoudig zoeken dankzij de indexen die de cd-rom bij het MNW geeft. Men kan op lemma (ingang) zoeken, op nevenvormen, of op alle woorden van deel 1-9. De woorden-index heeft als voordeel dat daar naast alle hoofd- en nevenvormen van Middelnederlandse woorden ook alle andere woorden in opgenomen zijn, zodat men bijvoorbeeld via ‘spreekw.’ inderdaad een hele reeks spreekwoorden kan selecteren (bijvoorbeeld uit Belgisch Museum, dl. 6, dat voor zover ik kan nagaan niet is opgenomen in het boek Rijm) . Daarnaast heeft het MNW nog indexen op citaten, op de Aanmerkingen bij alle woordenboekartikelen, een retrograde index en een op bronnen. Deel- en kolomnummers zijn verdwenen, maar een verwijzing naar MNW, verboren, II, 3 lijkt me even duidelijk als MNW VIII, 1528, II, 3.
De MNW-component is op de cd-rom verdeeld over vier ‘boeken’, die met de muis opengeklikt kunnen worden. Naast het MNW (deel 1-9) zijn er het Bouwstoffenboek (deel 10 van het MNW), het Citatenboek en het boek Beekman (het aanvullende elfde deel van het MNW, samengesteld door Beekman). Het Citatenboek geeft alle citaten uit het MNW, nu per bron bij elkaar gezet en toegankelijk via een index op bronnen en een index op woorden. Dit ‘boek’ is nieuw, nog niet eerder kon men zo gemakkelijk beschikken over alle citaten. De bronindeling houdt zich aan het MNW en dat betekent dat een tekst als bijvoorbeeld de Perchevael in de Lancelotcompilatie niet als afzonderlijke bron in de lijst staat, maar samen met de negen andere romans in de compilatie valt onder Lanc.; pogingen om via de indexen op het Citatenboek of via de zoekvensters toch een selectie te maken liepen op niets uit. Lanc. is een veel geciteerde bron, met 127 ‘treffers’ in de resultatenlijst. Dat wil zeggen dat in 127 groepjes lemmata van het MNW, alfabetisch geordend, citaten voorkomen uit Lanc. Men zou daar de Perchevael-citaten wel uit kunnen vissen, maar daarvoor zou dan toch 127 maal een nieuw venster geopend en doorgelezen moeten worden. Gelukkig geldt dit probleem voor de meeste bronteksten niet.
Naast het woordenboek bevat de cd-rom vier tekstboeken; twee daarvan vertegenwoordigen het Corpus Gysseling (CG 1 voor de ambtelijke teksten, CG 2 voor de literaire teksten), en de resterende twee boeken representeren een voor de cd-rom samengesteld aanvullend corpus van rijm- en prozateksten (de boeken Rijm en Proza). Elk boek is weer zeer toegankelijk via een aantal indexen. CG 2 en het boek Rijm hebben onder andere een index op alle rijmwoorden. Dat is wel mooi, maar in de praktijk vooral bruikbaar voor rijmwoorden die weinig voorkomen, omdat niet alleen de woorden in rijmpositie omkaderd zijn, maar elk voorkomen van het woord en bovendien in de resultatenlijst alweer niet het aantal malen dat het woord voorkomt gegeven wordt, maar het aantal teksten of tekststukken waarin het woord voorkomt. Een rijmwoord als daer krijgt in het CG 2 135 treffers; het aantal verwijst naar de teksten en stukken van teksten, waarbinnen het woordje daer dus een onbekend aantal malen voorkomt, wel of niet in rijmpositie (bij het boek Rijm krijgt men via de rijmwoorden-index 729 treffers op daer, wat misschien toch al wel iets zegt, bijvoorbeeld van het Velthem-aandeel in dit corpus); van een rijmwoord als wambesule kan echter in een oogopslag worden vastgesteld dat het binnen het CG 2 slechts eenmaal voorkomt, namelijk in de Luikse Perchevael-fragmenten (en in het boek Rijm komt het helemaal niet voor).
Zoekresultaten worden getoond in het resultatenvenster, dat vanzelf verschijnt zodra een zoekactie is voltooid. Dat venster kan naar believen worden aan- en uitgeklikt met een knop op de werkbalk. De werkbalk is vooral een hulpinstrument bij het hoofdvenster. Werken met een tekst of tekstfragment in het hoofdvenster heeft zijn beperkingen, omdat slechts één boek tegelijk geopend kan worden. Stel, men wil de betekenis weten van een woord uit de tekst in het hoofdvenster: men klikt het woord aan en klikt op de MNW-knop; het betreffende artikel verschijnt, of het resultatenvenster, maar de tekst waar het woord in stond is men intussen kwijt. Die tekst verschijnt wel weer als men hem oproept via het historievenster, echter niet op de plaats van het betreffende woord, maar aan het begin. Die problemen kunnen natuurlijk gemakkelijk verholpen worden als men de tekst overbrengt naar Word. Dezelfde problemen rijzen echter als men de knop Kruisverwijzingen op de werkbalk aanklikt: men krijgt alle plaatsen binnen het opengeslagen boek waar het gezochte woord voorkomt, maar de tekst waarin men bezig was is verdwenen; de knop Kruisverwijzingen werkt alleen maar voor een tekst in het hoofdvenster. Men kan vrij snel weer terug naar de plek in de tekst waar men was gebleven met behulp van de knop Lokaal Zoeken. De andere zoekknop op de werkbalk geeft twee mogelijkheden: algemeen zoeken, in alle boeken of in zoveel als men wil, en gedetailleerd zoeken, in één boek (met de laatste manier van zoeken vindt men ook de datering van teksten). De mogelijkheid die de werkbalk biedt om aantekeningen te maken in een bepaalde tekst is zeer gebruikersvriendelijk en lijkt me erg handig. Het prikbord heeft mij echter nog niet veel diensten bewezen; ik vind het lastig dat daarop niet de bovenste regel van de resultatenlijst kan worden opgeprikt: de informatie over het aantal treffers van een zoekactie, en het woord of de uitdrukking waarom het ging. Wat men kan opslaan op het prikbord zijn de treffers zelf, de artikelen of teksten waarin het bepaalde woord is aangetroffen. Hetzelfde geldt voor het historievenster, dat ook alleen maar een lijst van geraadpleegde teksten (of tekststukken) en artikelen geeft, zonder dat zichtbaar gemaakt kan worden waarom of in welk verband deze gebruikt zijn. Printen of kopiëren van een gehele resultatenlijst is echter weer wel mogelijk en zeer gemakkelijk.
In CG 2 zijn literaire teksten opgenomen van voor 1301; het corpus bevat naast kleinere werken ook de Lutgart, Maerlants Rijmbijbel en Der naturen bloeme. De aanvulling in het boek Rijm bestaat uit tweehonderd teksten uit de periode 1250-1550, waaronder de hele Lancelotcompilatie (die echter niet onder die naam te vinden is, maar onder de titels van de samenstellende delen). Het boek Proza bevat nog eens negentig teksten uit dezelfde periode, waaronder een heleboel prozaromans en bijvoorbeeld ook de Tafel van den kersten ghelove. Het bezit van zoveel teksten op zo’n klein schijfje is op zichzelf al een weelde, al zou men er verder niets mee doen, maar dat men er heel veel mee kan is hoop ik wel duidelijk. De selectie wordt verantwoord in de handleiding (p.13-14). Om praktische redenen kwamen alleen tekstedities in aanmerking, waarvan dan alleen de Middelnederlandse tekst is opgenomen. Een belangrijk uitgangspunt was om zoveel mogelijk teksten op te nemen uit de bronnenlijst bij het MNW (niet altijd in de voor het MNW gebruikte editie). In principe is van elke tekst slechts de editie van één handschrift opgenomen, tenzij het gaat om duidelijk verschillende bewerkingen of vertalingen van eenzelfde bron. Zo is van de Perchevael naast de tekst uit de Lancelotcompilatie ook het Brusselse fragment opgenomen, en wordt naar de Luikse fragmenten verwezen, die in CG 2 zijn opgenomen. Van de Reis van Sint Brandaan is wel de tekst van Comburg opgenomen, maar niet die van Hulthem (jammer). Van Die borchgravinne van Vergi zijn de twee overgeleverde versies opgenomen. Als tegenhanger van de inleidingen bij het CG heeft elke tekst een een eigen informatielabel meegekregen, waarop ook vermeld staat welke editie gebruikt is. Het is raadzaam dit label goed te bekijken, want de betrouwbaarheid van de teksten varieert. Zo wordt de Roman van Lancelot gepresenteerd uit de editie van Jonckbloet, waarin bijvoorbeeld de leesaanwijzingen die de contemporaine corrector naast deze tekst aanbracht niet zijn opgenomen, en zijn correcties nu eens wel en dan weer niet.
Ondanks de beperkingen is het resultaat toch een enorm corpus teksten, en het is prachtig dat zo’n groot corpus nu op allerlei niveaus toegankelijk is. Het zou ongetwijfeld mooier zijn als de cd wat minder ‘boekig’ was, als alle teksten volgens dezelfde uniforme editieprincipes gepresenteerd waren en als we konden beschikken over alle overgeleverde teksten, inclusief alle varianten, en als de zoekmogelijkheden over het hele corpus, inclusief het MNW, nog meer verfijnd waren, maar ik ben nu al heel tevreden.
| MNL Homepage | TNTL |